Piše: Srećko Ignjatović
Ovaj rad i tekst u prvom delu predstavljaju pokušaj i zadatak su da u kraćim crtama i sažetoj formi prikažu što verodostojniju i istinitiju sliku industrijalizacije mesta Ilijaš od vremena austro-ugarske uprave (1878-1918), Kraljevine SHS/Jugoslavije (1919-1941) i Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije (1945-1992), sa posebnim naglaskom na razvoj i iskorišćavanje šuma u dolini reke Misoče.
Radi ispravnog pristupa jednom tako složenom pitanju, a u cilju postizanja relevantnih rezultata, na osnovu originalne građe i prihvatljivih izvora informacija, pratit ćemo preko primera uspona dve firme: „F. Steinmetz & Komp.“ (1886-1917) i „Buttazzoni & Venturini“ (1890-1945), obe iz Sarajeva.
Polazišna literatura za ovaj rad su knjige:
- Branislav Begović, 1978. „Razvojni put šumske privrede u Bosni i Hercegovini u periodu austrougarske uprave (1878—1918) sa posebnim osvrtom na eksploataciju šuma i industrijsku preradu drveta“,
- Branislav Begović, 1985 „Šumska privreda Bosne i Hercegovine za vrijeme monarhističke Jugoslavije (1918.-1941.) s posebnim osvrtom na eksploataciju šuma i industrijsku preradu drveta. Sarajevo“,
- Dževad Juzbašić, 1974. „Izgradnja željeznica u Bosni i Hercegovini u svjetlu austrougarske politike od okupacije do kraja Kállayeve ere“i
- Web portal vremeplov.ba, Lični arhivski fond.
Okupacijom Bosne i Hercegovine (1878. godine) Austro-Ugarska je stekla u posjed velika prirodna bogatstva, među kojima su se nalazile i šume. U cilju obezbeđivanja potrebnih finansijskih prihoda državnoj blagajni, austrougarska uprava u BiH inicijalno je usmerila prodaju pojedinih šumskih područja putem direktnih pogodbi i sklapanja dugoročnih ugovora sa pojedinačnim preduzećima i poduzetnicima.
Na osnovu slobodnih pogodbi sklapani su dugoročni ugovori o eksploataciji šuma u dva oblika: Eksploatacija hrastovih i bukovih šuma sa manufakturnom proizvodnjom i eksploatacija šuma u okviru erarskih šumskih režijskih poslova (B. Begović 1978. godinu).
Jedan takav ugovor (sa manufakturnom proizvodnjom) zaključen je sa privatnom firmom „F. Steinmetz & Komp.“ 1886. godine, a u okviru erarskih šumskih režijskih poslova sa firmom „Buttazzoni & Venturini“ 1898. godine. Pre nego što pređemo na glavnu temu, dozvolite da ukratko predstavimo biografiju poslovanja preduzeća „F. Steinmetz & Komp.“.
Preduzeće „F. Steinmetz & Komp.“
Franz Steinmetz (stariji) i Franjo Steinmetz (mlađi) doselili su se iz Austrije u Sarajevo 1886. godine. Iste godine u opštinskom sudu u Sarajevu registrovali su preduzeće „F. Steinmetz & Komp.“ sa djelatnošću „Trgovina drveta za građu i gorivo“. Sjedište preduzeća i boravišnu adresu prijavili su u ulici Čemaluša, a skladište drva (Holzplatz) u Kolodvorskoj ulici (Bahnhofstraße) u gradskom naselju Ferhadija. (Izvor: Bosanski Glasnik 1902. godine).
Većinom su se potrebnom oblovinom snadbijevali iz vlastite pilane i manjim delom licitacijom ili neposrednom pogodbom sa vlasnicima drugih preduzeća.
Preduzeće „F. Steinmetz & Komp.“ – Pilana „Mošćanica“ kod Vasin Hana, Sarajevo
Godine 1886. godine, preduzeće je na reci Mošćanici kod Vasina Hana sagradilo pilanu na vodeni pogon. To je ujedno bila i prva sagrađena pilana na reci Mošćanici. Pilana je bila konstruisana na vodeni pogon i bila je veoma primitivna, odnosno u punom smislu kao pilana ‘potočara’. Naime, voda dovedena posebnim ‘jazom’ (koritom) do pilane, padala je kroz drveni ‘badanj’ (bačva bez dna) na malo drveno kolo koje se okretalo oko horizontalno postavljene drvene osovine. U ovu drvenu osovinu bila je učvršćena tzv. „gega“ (sinonim „gega“ – poskakuje, uspinje, giba) izrađena od drveta i sastavljena od vratila na lakat i dugačkih motki pomoću kojih je dizano i spuštano okvira drvenog ‘jarma’ (okvira) na kome je bio pričvršćen gater venecijaner, odnosno jedna željezna testera debljine oko 0,5 cm.
[Godišnji kapacitet ove pilane nije mogao iznositi više od 100 m³ četinarske pilanske oblovine. Pilansku oblovinu nabavljali su putem licitacije iz predjela Vučja Luka, tj. sa šumskog područja Kalina – Bioštica. Zbog otežanog transporta šumske oblovine do pilane i visine cijene prevoza rezane građe do skladišta u gradu, preduzeće je odlučilo prodati pilanu.]
Nevedenu pilanu otkupio je Nezir Hadžija, a od njega prekupio Ismet Šljaka koji je pilansko postrojenje (1918. godine) prebacio na parni pogon.
Poslednji vlasnik bio je Nedeljko Stokić (1933. godine), koji je u tu pilanu, pored jednog venecijanera, ugradio i jedan puni gater sa instaliranim parnim strojem od 55 KS. (B. Begović 1978. ABH FDŠS – Katastar domaćih malih pilana, Fol 60-61).
Preduzeće „F. Steinmetz & Komp.“ – Pilana u Srednjem kod Sarajeva
Pre sam kraj devetnaestog veka, preduzeće je izgradilo prvu pilanu na vodeni pogon pored potoka Rača (lijeva pritoka rijeke Ljubine) kod Srednjeg. Prilikom izgradnje pilane, instaliran je i pušten u rad jedan gater venecijaner.
Kasnije, potpisivanjem ugovora o eksploataciji šuma sa Zemaljskom vladom (1901. godine) postavljen je i drugi gater.
Potrebnu oblovinu do pilane dopremali su pomoću vodenih drvenih ‘riža’ (Wässriger Holzreis), a pilansku preradu transportovali su šumsko-rudničkom uskotračnom prugom do Semizovca, odnosno do Sarajeva, franko skladište drva u Ferhadiji. Pilana je radila do kraja 1917. godine, kada je i prodana, nakon čega ju je otkupio Danilo Ćorović iz Sarajeva.
Godine 1922. na ušću potoka Rače u rijeku Ljubinu, Luka Čabrajić će sagraditi parnu pilanu, a u martu 1926. godine registruje je u Preduzeće „Ozren“ – Šumska industrija a.d. Srednje. Jedan od akcionara bio je i Danilo Ćorović koji je u novoosnovano preduzeće unio svoju pilanu na vodeni pogon, koju je svojevremeno kupio od Franza Steinmetza. (B. Begović 1985.)
Preduzeće „F. Steinmetz & Komp.“ – Tarčin kod Sarajeva
Godine 1901. preduzeće „F. Steinmetz & Komp.“ sa Zemaljskom vladom potpisat će dugoročni ugovor o eksploataciji šumskog područja Preslica – Lapov dol – Lanište kod Tarčina. Predmet ugovora bila je sječa od oko 80.000 m³ četinarskog i 50.000 m³ bukovog korisnog drveta uz otpadajuću količinu ogreva.
Zbog finansijskih poteškoća, preduzeće nije bilo u stanju da započne sprovođenje zaključenog ugovora. Takvo stanje trajalo je otprilike dve godine, te je od strane Zemaljske vlade preduzeće upozoreno sa obrazloženjem da će biti raskinut ugovor ukoliko odmah ne preduzme neophodne radnje u eksploataciji, jer u suprotnom gubit će prava na koncesiju, kako je to bilo navedeno u ugovoru.
U novonastaloj situaciji preduzeće ulazi u ‘poslovne’ pregovore sa novoosnovanim preduzećem „Rafael Z. Finci i Komp.“ (osnovano 1902. godine, sa suvlasnicima Ellas Baruh i Isak Baruh), koje će 1903. godine ‘otkupiti’ i preuzeti ugovor iz 1901. godine o dugoročnoj eksploataciji ugovorenog šumskog područja, koje je svojevremeno posedovalo preduzeće „F. Steinmetz & Komp.“ Firma će uskoro sagraditi šumsku željezničku prugu u kombinaciji adhezione (10,6 km) i gravitacione (5,4 km) željezničke pruge (koturača) u dužini od približno 16,0 km, koja je vodila od Tarčina preko Guvništa do Laništa i Lapov dola. Istovremeno je firma podigla u Tarčinu parnu pilanu sa pogonskim strojem od 200 KS, sa instaliranih 4 gatera i svim ostalim strojevima i uređajima.
Godine 1911. doći će do prenamene preduzeća „Rafael Z. Finci i Komp.“ u akcionarsko društvo pod nazivom Društvo akcionara za eksploataciju i izvoz drveta „Jela“, koje je nastavilo realizaciju ugovora iz 1903. godine. (B. Begović 1978.)
Iz ovog kratkog fragmentarnog prikaza o poslovanju preduzeća „F. Steinmetz & Komp.“ može se zaključiti da je preduzeće raspolagalo sa vrlo malim kapitalom.
Iako se ugovorno područje i mesto Tarčin oslanjalo na državnu prugu Sarajevo – Metković (izgrađena 1891. godine), podizanje pilane i izgradnja željezničke saobraćajnice za ovo preduzeće bili su veliki investicioni projekat kojeg nisu mogli realizovati. Zanimljivo je da se slična poslovna greška preduzeća desila i 1910. godine.
Naime, Zemaljska vlada za BiH i preduzeće „F. Steinmetz & Komp.“ potpisat će dugoročni ugovor o eksploataciji šumskog područja Misoča kod Ilijaša u trajanju od 15 godina. Kako preduzeće, nakon dvije godine, nije pristupilo realizaciji potpisanog ugovora, zemaljski erar pokrenut će sudski spor kod nadležnog suda u Sarajevu. Rezultat nagodbe u vezi sa sudskim sporom, preduzeće, sada kao „Inokosno preduzeće F. Steinmetz“, će se integrisati (poslovno udružiti) sa preduzećem „Buttazzoni i Venturini“. (Izvor: Branislav Begović, 1978.)
Preduzeće „Buttazzoni i Venturini“ posmatrajući okrug Sarajevo pa i šire, bilo je jedno od najjačih i najuspešnijih privrednih preduzeća u drvno-prerađivačkoj delatnosti. U nastavku ćemo u kratkim crtama navesti biografiju poslovanja navedenog preduzeća.
„Buttazzoni i Venturini“ – dolazak u Sarajevo i registracija preduzeća
Godine 1885. Peter Buttazzoni, po zanimanju stolar, i Ivan Venturini, stolar i mašinbravar iz Italije, doselili su u Sarajevo i registrovali preduzeće „Buttazzoni i Venturini“ sa uplaćenim osnovnim kapitalom od dva miliona kruna, uz klauzu da svaki dioničar potpisuje za sebe. Osnovna djelatnost je proizvodnja građevne stolarije i namještaja, te izvoz robe u inostranstvo. Sa početnim kapitalom izgradili su parnu pilanu u Sarajevu (uz Koševski potok) i tvornicu stolarske robe (Tischler Warenfabrik) sa skladištem rezane građe (Holzplatz) i ogrijevnog drveta. Boravišna adresa sa tvornicom je prijavljena u Kolodvorskoj ulici (Bahnhofstraße) u gradskom naselju Ferhadija. (Izvor: Bosanski Glasnik 1902. godine).
„Buttazzoni i Venturini“ – izgradnja pilane u Sarajevu i proširenje djelatnosti
Godine 1898. preduzeće će sagraditi parnu pilanu (Sägewerk) u ‘naselju’ Koševo uz Koševski potok i ujedno tvornicu građevne stolarije i namještaja sa zaposlenih 120 radnika.
Industrijsko postrojenje se sastojalo od: parnog motora jačine od 50 KS, dva gatera, četiri cirkularne pile, dvadeset instaliranih mašina za obradu drveta (tračna pila, freze, glodalice, hoblarice, debljače, brusilice, mašina za ljuštenje furnira, prese i dr). Za mašinama su uglavnom radili strani radnici sa radnim iskustvom, dok su domaći radnici obavljali niže stručne poslove (pomoćnici u radu mašina) i teže fizičke poslove. (Dževad Juzbašić, 1974.)
[TRANSLATED SEKNCIJ] Godine 1890. umesto naziva Tvornica stolarske robe (Tischler Warenfabrik) nosi naziv Tvornica nameštaja (Möbelfabrik). Asortiman proizvoda su: prozori, vrata, portali, oprema za prodavnice, brodski podovi, četverokutni masivni nameštaj svih stilova, friz od američkog hrasta, furniri, karnise i asortiman ostalog stolarskog pribora i specijalni nameštaj u orijentalnom stilu.
Zahvaljujući vizionarskoj podršci u obrazovanju tadašnjeg režima, školovale su se generacije zanatlija u drvorezbarstvu i usavršavali tehniku do neprepoznatljivosti. Mnogi od diplomiranih zanatlija zaposlili su se kod već etabliranog proizvođača nameštaja „Buttazzoni i Venturini“ u Sarajevu i u Mostaru. Naime, preduzeće je 1886. godine otvorilo filijalu u Mostaru i sagradilo manju tvornicu (radionicu) nameštaja (registrovanu 1891. godine) i zapošljavalo do 35 radnika. Ručno rezbareni komadi nameštaja iz mostarske fabrike (peškuni, stolci, sofe i sl.) su izlagani na sajmovima i izložbama u Budimpešti 1896., Parizu – Milenijumska izložba 1900., Milanu 1906., Torino 1911., gde su osvojili zlatne medalje, i još mnoge. (Izvor: Bosanski Glasnik 1915.)
Vredno je pomenuti i jednog od pionira drvorezbara-preduzetnika početkom dvadesetog veka, a to je konjičanin Gano Nikšić. On je tehniku rezbarenja (bordure u obliku cvetova i drugih oblika) naučio od već školovanih zanatlija, te je kasnije razvio i usavršio tu tehniku, a zatim je prenio na svog sina, osnivajući „kompaniju“ u Konjicu 1927. godine, koja i danas postoji. Inače, konjički duborez je u novembru 2017. godine upisan na UNESCO-ovu listu nematerijalnog kulturnog nasleđa čovečanstva.
„Buttazzoni i Venturini“ – Eksploatacija šume u šumskom području sliva potoka Povače
Za kontinuirani rad sagrađene pilane u Sarajevu (Koševski potok), sa potrebnom oblovinom, preduzeće se snabdijevalo od erarskog režijskog poslovanja Šumske uprave Sarajevo iz ugovornog šumskog područja sliva potoka Povača.
Godine 1898. slobodnom pogodbom, preduzeće „Buttazzoni i Venturini“ sa Zemaljskom vladom BiH zaključilo je dugoročni ugovor o desetogodišnjoj eksploataciji 40.000 – 60.000 m³ četinarskog korisnog drveta u šumama koje su se nalazile u gravitaciji potoka Povača, desne pritoke rijeke Ljubine. Te šume su bile izdvojene i kao takve rezervisane za iskorištavanje u vlastitoj režiji šumske uprave u Sarajevu.
Iste godine, na ušću potoka Povača u reku Ljubinu, preduzeće će izgraditi pilanu na vodeni pogon sa jednim instaliranim gaterom venecijanerom. Jedan deo pilanske oblovine prerađivao se u ovoj pilani, a ostatak sa prerađenom oblovinom bio je transportovan železnicom (Ljubina – Semizovac – Sarajevo) na stovarište parne pilane u Sarajevu.
Posle isteka desetogodišnjeg roka (1908. godine) preduzeću je naknadnim ugovorom ustupljeno još 30.000 m³ četinarskog korisnog drveta iz istog ugovornog područja na period od tri godine (do 1911. godine). Tokom trajanja ugovora (1898–1911) preduzeće je ukupno poseklo oko 80.000 m³ četinarskog drveta, čijom preradom je dobiveno oko 35.000 m³ rezane građe.
Veći deo rezane građe iskorišćen je u sopstvenoj radionici za proizvodnju nameštaja, dok je manji deo namenjen izvozu u inostranstvo. (Dževad Juzbašić, 1974.)
Izgradnja firmine šumske saobraćajnice „Ljubina – Povača“
Radi transporta isečenog šumskog drveta do pilane, preduzeće je izgradilo gravitacionu prugu (koturaču) dužine od 7,3 km, odnosno 7,2 km „glavne“ i 0,10 km krilne pruge pod radnim nazivom „Ljubina – Povača“. Ova krilna pruga vodila je od pilane do spoja sa rudničkom prugom Vogošća – Čevljanovići (puštena u saobraćaj 26. januara 1885. godine). Ova pruga bila je u vlasništvu rudarske zadruge „Bosna“ (Gewerkschaft Bosnia) sve do sredine 1896. godine, kada će biti otkupljena u korist zemaljskog erara.
Od ovog spoja i dalje je državnom prugom vodila (oko 1500 m) do željezničke stanice Ljubina. Iz stanice Ljubina formirana kompozicija se otpremala do stanice Semizovac (oko 9,5 km) do spoja sa ‘magistralnom’ prugom Bosanski Brod – Sarajevo (puštena u saobraćaj 1882. godine).
Masa sečiva do pilane se prevozila pomoću dvadeset „truck“ vagona, jakih osovina promjera od 70 mm, nosivosti oko 7 tona tereta. Vrijednost investicije je otprilike 60.000 kruna. (Izvor: Šumske željeznice Bosne i Hercegovine 1911. godine. Izvijestio: Gyula Sztehlo, glavni inženjer Uprave za šume Zemaljske vlade Bosne i Hercegovine. Str. 1002-1016).
Namjera u predstavljanju gornjih podataka je da se konačno raskrinka višedecenijska misterija oko naziva gravitacione pruge „Ljubina – Povača“.
Naime, prilikom sastavljanja protokola o izgradnji pruge (rukopis, 1898. godine), službena osoba je nečitko upisala podatak „Porača“, a prilikom protokolisanja u nadležnom ministarstvu na omotu glavnog spisa druga osoba upisuje „Prača“. Kucani tekst (sa nazivom Ljubina – Prača) šalje se Ministarstvu zajedničkih finansija na uvid i odobrenje.
Prilikom štampanja knjižice „Izveštaj o upravi Bosne i Hercegovine 1914.-1916. godine (Bericht über Verwaltung von Bosnien und Herzegowina 1914-16) odgovorni urednik unosi podatak „Ljubina – Prača“. Kasnije, ovaj podatak biće preuzet i naveden u mnoga književna izdanja što će kod istraživača stvoriti veliku zabunu i navedenu gravitacionu prugu pripisati šumskoj pruzi „Ilijaš – Misoča – Okruglica“.
Dozvolite da pređemo na glavnu temu ove zanimljive priče.
„Buttazzoni i Venturini“ – Integracija sa preduzećem „F. Steinmetz & Komp.
Kako smo već gore u tekstu naveli, prvi interes za eksploataciju šumskog područja u slivu rijeke Misoče pokazalo je preduzeće „F. Steinmetz & Komp.“. Preduzeće je sa Zemaljskom vladom, 1910. godine, potpisalo petnaestogodišnji ugovor o eksploataciji navedenog šumskog područja. Nakon dvije godine, zbog pasivnosti u realizaciji ugovorene eksploatacije šumskog područja, potpisani ugovor biće predmet sudskog spora.
Na osnovu tužbenog zahteva, preduzeće se branilo činjenicom da je u posledici nedostatka finansijskih sredstava i neuspeha u dobijanju potrebnog kredita. Tužilaštvo predlaže Sudskom veću da se poništi predmetni ugovor uz obrazloženje da je preduzeće nesposobno za dalje izvršavanje ugovora i da je svestan postupak uložilo u kupovinu iz spekulativnih razloga s namerom da preprodajom i prenosom ugovora i ugovornih područja lako dođu do zarade.
Kako je preduzeće „Buttazzoni i Venturini“ ostalo bez potrebnih šumskih sirovina (izvršenjem trinaestogodišnje eksploatacije šumskog područja u slivu rijeke Povače, 1898-1911) bili su zainteresirani da vrše eksploataciju šume u šumskom području sliva rijeke Misoče. Znajući da je šumsko područje predmet sudskog spora, sa preduzećem „F. Steinmetz & Komp.“ stupaju u ‘poslovni’ kontakt s prijedlogom integracije u jedno preduzeće.
Kako ne bi narušio svoj poslovni odnos, a nije se mogao pouzdati u svoj uspjeh na sudskom sporu, Franz Steinmetz pristupa sudu sa prijedlogom za zaključenje sudske nagodbe uz obrazloženje da je njegovo preduzeće („Inokosno preduzeće F. Steinmetz“) integrisano u akcionarsko društvo „Buttazzoni i Venturini“. Pošto postignuta sudska nagodba ima istu pravnu snagu kao i sudska presuda, akcionarsko društvo od F. Steinmetza odmah otkupljuje ugovor o eksploataciji šumskog područja Misoča, koje je on otkupio 1910. godine. Ovim sporazumom Zemaljska vlada je bila zadovoljna, jer u izvršenoj transakciji dobila je jačeg ugovornog ‘kontrahenta’ (njem. Kontrahent-protustranka, druga ugovorna strana) koji su joj pružali veće garancije u pogledu izvršavanja ugovornih obaveza i obezbjeđivanja redovitih i kontinuiranih prihoda. (Dževad Juzbašić, 1974.)
„Buttazzoni i Venturini“ – Industrija drveta a.d. – izgradnja pilane u Ilijašu i šumske željezničke pruge na parni pogon Ilijaš – Misoča
Godine 1912. došlo je do osnivanja akcionarskog društva pod nazivom „Buttazzoni i Venturini“ -Industrija drveta a.d. (Buttazoni und Venturini Holzindustrie A.G.) u Sarajevu, koje je nastalo spajanjem preduzeća „Buttazzoni i Venturini“ i inoksnog preduzeća „F. Steinmetz“.
Zajedničko ministarstvo finansija u Beču odobrilo je ovu transakciju 1913. godine. Predmet ugovora bila je sječiva drvna masa u šumskom području Misoča (2.446 ha), u količini od 365.700 m³ četinara i 47.000 m³ liščara, koja će se posjeći u roku od 15 godina uz godišnji etat (Etat– površina šume predviđena za sječu) od 24.000 m³ četinarske i 3.100 m³ liščarske neto mase. (Izvor: Branislav Begović, 1978.- ABH- ZMF br.,3.307 , br. 8.180 i br. 11.500/BH ex 1910; ABH- ZMF br. 14.135/BH ex 1911.)
Osnovni kapital osnivanog akcionarskog društva je 2 miliona kruna. Članovi uprave društva su: Berković Nikola, Stux Géza, Mešić Ademaga, Buttazzoni Petar, Ivan Venturini, Franz Steinmetz, Đorđo R. Jovanović, Asimaga Šabanović i Karl Közer kao ovlašteni potpisnik. (Izvor: Bosanski Glasnik, 1915. godine)
Napominjemo da F. Steinmetz u novoosnovano akcionarsko društvo nije unio pilanu na vodeni pogon koju je podigao uz potok Raču kod Srednjeg. Pilanu će prodati 1917. godine kada i definitivno napušta BiH.
Akcionarsko društvo je odmah 1912. godine započelo izgradnju parne pilane u Ilijašu, u kojoj je osim parnog stroja snage 100 KS, instalirano i četiri puna gatera tipa venecijaner, jedan gater za sitni rez, sedam cirkularnih pila i odgovarajući broj pomoćnih strojeva za obradu drveta. Takođe, za potrebe transporta sječke mase do nove pilane, izgrađena je šumska pruga na lokomotivski pogon „Ilijaš – Misoča“, dužine 32 km, koja se naslanjala na magistralnu prugu Bosanski Brod – Sarajevo. (Izvor: Bosanski Glasnik 1915.) [END TRANSLATION]
Vozni park na ovoj šumskoj pruzi vršen je sa dve lokomotive jačine od 70 KS, 48 „kamionskih“ kola i troja putnička kola (čelično postolje sa drvenim sandukom) za prevoz materijala i radnika. Kod jednog od njih izvršeni su dodatni radovi na unutrašnjem enterijeru i pretvorena u „salon kola“, koje su koristili članovi uprave i VIP gosti. Troškovi izgradnje ove šumske pruge, sa nabavkom voznog parka, iznosili su oko milion kruna.
„Buttazzoni i Venturini“ – Industrija drveta a.d. – Eksploatacija šumskog područja Misoče od 1913. do 1918. godine
Izgradnja šumske pruge započela je 1912. godine. Početak trase nalazio se ispred skladišta pilane i vodila preko državne željezničke infrastrukture do stanice Ilijaš. Na ovom prostoru biće sagrađen kolosijek (u dužini od oko 200 m) koji će tehnički biti povezan sa glavnom prugom (profil na km 20,5) Sarajevo – Bosanski Brod. Uz glavnu prugu, trasa je vodila (u smeru stanice Podlugovi) do preko sagrađenog mosta nad rijekom Misočom i u velikom luku udesno vodi desnom obalom pomenute rijeke, zatim ubrzo vodi lijevom obalom sve do naselja Misoča.
Trasa je dalje vodila pored naselja Mahmutovića Rijeka, Nasići, Tisovik, Nabožić sve do naselja Okruglica, dužina dionice bila je oko 20 km. Produžetak pruge (sa krilnom prugom) od 12 km biće sagrađen 1913. godine. Najmanji radijus šumske pruge iznosio je 40 m sa maksimalnim usponom do 50 ‰.
U Okruglici će biti izgrađena zgrada stanice sa mimolaznim kolosijecima (utovarni kolosijeci), lokomotivska okretnica sa ložionicom, vodonapojnik i radnička kantina.
Prve radne lokomotive bile su: Lokomotiva serije (broj kotla) 1697 proizvedena 1911. godine u fabrici Arn. Jung – Jungenthal b. Kirchen i lokomotiva serije (broj kotla) 3813 proizvedena 1912. godine u fabrici Maffei – München. Pored sagrađene šumske pruge, firma je za potrebe dopremanja sječive mase iz šume do stovarišta uz ‘glavnu’ prugu izgradila oko tri kilometra ‘suve riže’ (Trockener Reis) i oko devet kilometara puteva za vuku drveta.
Eksploatacija šumskog područja Misoča započeta je tek 1913. godine. Zbog prilika i događaja povodom tzv. balkanske krize i djelomične mobilizacije ljudstva (1913. godine), kao i početka Prvog svjetskog rata (1914. godine), onemogućeno je firmi redovno poslovanje. Firma je do kraja austrougarske uprave u BiH (1918. godine) posjekla i preuzela svega 46.100 m³ četinarskog (26% od ugovorene sječe) i 5.400 m³ lišćarskog drveta (oko 22%), od čega 3.000 m³ ogrjeva. (B. Begović 1978. – ABH- ZMF br., br 8.254 i 9.070/ BH ex 1914; br 8.307/BH ex 1916.).
„Buttazzoni i Venturini“ – Industrija drveta a.d. – (Todorović i Dohan trgovina i industrija drveta), Sarajevo
Po završetku rata i porazu Austro-Ugarske monarhije, 1. decembra 1918. godine, stvorena je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca (SHS), u koju je ušla i Bosna i Hercegovina. Promenom državnog uređenja usvojeni su nizi zakona usmerenih ka sveobuhvatnoj transformaciji stranog kapitala u državno vlasništvo. U vreme sprovođenja zakonskih propisa o sekvestraciji imovine bivše Austro-Ugarske monarhije (do juna 1919. godine) i nacionalizaciji (1922. godine), akcionarsko društvo „Buttazzoni i Venturini“, u novonastalim političko-ekonomskim okolnostima, pronašlo je način da izbegne stvarnu nacionalizaciju i dobilo je prava na nastavak poslovanja. Time je i Zemaljska vlada bila zadovoljna ishodom, jer su joj bila neophodna finansijska sredstva za održavanje i finansiranje državnih institucija.
Nakon storniranja svih dugoročnih ugovora 1919. godine, u 1922. došlo je do sporazumnog obnove starog (ugovori iz 1910. i 1913. godine u trajanju od 15 godina) i potpisivanja novog dugoročnog ugovora s akcionarskim društvom „Buttazzoni i Venturini“, uz izmjenu šumske takse i rok trajanja ugovora do 1933. godine.
Tokom trajanja ugovora (11 godina), akcionarsko društvo „Buttazzoni i Venturini“ je iskoristilo oko 500.000 m³ četinarskog i približno 100.000 m³ lišćarskog drveta na svom pilanskom postrojenju u Ilijašu. (B. Begović, 1985.)
Kao što smo naveli, „Buttazzoni i Venturini“ – Industrija drveta a.d. su do 1914. godine izgradili 32 km šumske pruge na parnu vuču. Nastavkom eksploatacije ugovornog područja od 1922. godine, šumska pruga je produžavana do novih šumskih revira.
Uvidom u arhivsku dokumentaciju (Iskaz šumsko-industrijskih željeznica na teritoriji Državnih željeznica Sarajevo, jun 1926. godine), preduzeće „Buttazzoni i Venturini“ – Industrija drveta a.d. prema unesenim podacima stoji: Produženje pruge prema šumskom području Blaže (planina Zvijezda) 5,850 km., krilna pruga od profila na km 32+340 Kaljavi potok u dužini od 3,400 km. i produženje sa prugom koturačom do mesta Ravne u dužini od 2,100 km., krilna pruga od profila na km 34+120 Rakov potok u dužini od 1,100 km., željeznička mreža na teritoriji Strugare 0,650 km., i spojni kolosijek između stanice Ilijaš i magistralne (Bosanski Brod – Sarajevo) pruge u dužini od 0,200 km, što je ukupno cca 45,300 km. (Izvor: Arhiv BH – D.Ž.S. 1926. Br. 16027/I – 1926. godina).
Prodaja imovine „Buttazzoni i Venturini“ u Ilijašu preduzeću Todorović i Dohan – Trgovina industrijom drveta
Nakon isteka ugovornog roka (1934. godine), firma „Buttazzoni i Venturini“ – Industrija drveta a.d. prodaje svoje pilansko postrojenje u Ilijašu, kao i gornji stroj šumske željezničke pruge Ilijaš – Misoča (45,3 km), uključujući cjelokupni vozni park. Kupac je preduzeće „Todorović i Dohan“ – trgovina i industrija drvetom pilana Mokro, osnovano 1925. godine. Suvlasnici ovog preduzeća bili su Vaso Todorović i Herman Dohan, oba iz Sarajeva.
U Mokrom, na području sarajevskog sreza, preduzeće „Todorović i Dohan“ je 1925. godine podiglo parnu pilanu u kojoj su, pored parnog stroja od 200 KS, bila instalirana tri puna gatera sa nekoliko cirkularnih pila i ostalih pomoćnih strojeva. Pilana je snabdijevana oblovinom (putem licitacije) iz državnih šuma na području Romanije i Kaline – Bioštice. (B. Begović, 1985.)
Preduzeće je izgradilo šumsku prugu, pod nazivom „Romanija“, dužine 6.500 km (od Mokrog do sela Kršulje, šumsko područje Veliki Vrh) i spojne kolosijeke na teritoriji strugare u Palama, kao i spojni kolosijek od strugare do stanice Koran u dužini cca 1.950 km. (Izvor: Arhiv BH – D.Ž.S. 1926. Br. 16027/I – 1926. godina).
Godine 1935. došlo je do osnivanja šumske uprave u Okruglici, koja je obuhvatala površinu, u slivu rijeke Misoče i dio sliva Male Žižanske rijeke, od oko 12.000 ha. Kako je u okviru pomenute uprave organizovano režijsko poslovanje, od preduzeća „Todorović i Dohan“, Ministarstvo šuma i ruda otkupljuju šumsku željezničku prugu Ilijaš – Misoča (1938. godine), s cjelokupnim voznim parkom i ovom kupovinom šumska uprava je potpuno postala samostalna u poslovanju.
Pilansku oblovinu, preduzeće „Todorović i Dohan“ redovno je nabavljalo, putem licitacije, i to najprije postavno vagon na stovarištu uz šumsku prugu u Misoči, a kasnije franko stovarište pilane u Ilijašu. Ovakvo stanje je trajalo sve do izbijanja aprilske ofanzive 1941. godine. (B. Begović, 1985.; ABH FDŠS br. 14.277 pov. Ex 1929. Kut. 118.).
Firma „Buttazzoni i Venturini“ – Industrija drveta a.d. nastavila je sa proizvodnjom nameštaja i drugih drvenih sortimenata, preradom drveta u postojećoj pilani u Sarajevu. Salon nameštaja nalazio se u ulici Vojvode Radomira Putnika br. 25 (nakon toga ulica Dr. Ante Starčevića, 1941.-1945.) i na ovim prostorima su se zadržali sve do kraja Drugog svetskog rata.
Šumska pruga „Ilijaš – Misoča“ u vrtlogu rata 1941. – 1945.
Aprila 1941. godine, od strane nemačkog Wehrmachta izvršena je okupacija teritorije Bosne i Hercegovine. Uz pomoć i pod zaštitom okupacionih snaga proglašena je tzv. Nezavisna Država Hrvatska, pa će u okviru nastale države pripasti i teritorija Bosne i Hercegovine.
Nemačka ratna privreda bila je veoma zainteresovana za sirovine i proizvode srednjobosanskog bazena. Od strateškog značaja bila su bogata šumska područja koja su uvezana industrijsko željezničkom prugom, Zavidovići – Olovo, zatim Podlugovi – Vareš, kao i šumske pruge Ilijaš – Okruglica i Semizovac – Ivančići.
Još u aprilu 1941. godine, Uprava za vojnu privredu i naoružanje Trećeg Rajha, pokazala je interesovanje da se pojedina preduzeća stave direktno u službu potrebe nemačke vojske, kao što su: Željezara u Varešu, Zavodi municije – Vogošća kod Sarajeva i „Jugočelik A.G.“ u Ilijašu. (o ovome više u narednom poglavlju, op. a.)
U maju 1941. godine, od strane Ministarstva šuma i ruda donesena je zakonska odredba o razrješenju svih dugoročnih šumskih ugovora, dok se uređaji, kako se navodi, pilanska postrojenja i saobraćajna sredstva s voznim parkom, ne smiju uklanjati i moraju se održavati u upotrebljivom stanju. O sprovođenju donesene zakonske odredbe brinuo se poverenik kojeg je imenovalo isto to ministarstvo. Poverenik je nadgledao rad pilanskog postrojenja i organizaciju saobraćaja šumske željeznice „Ilijaš – Misoča“. (Izvor: Zakoni – Zakonske odredbe i naredbe, Knjiga I – Svezak od 1-10, od 11. aprila do 26. maja 1941.)
Po izbijanju ustanka, sredinom 1941. godine, pilana u Ilijašu radila je smanjenim kapacitetom dok je saobraćaj na šumskoj pruzi potpuno obustavljen. Uzrok ovih dešavanja pripisuje se prisutnosti vareškog partizanskog odreda „Zvijezda“ koji je u sadejstvu sa dve formirane čete na Okruglici, uspješno realizovao borbene zadatke na području Semizovca, Srednjeg, Čevljanovića, Okruglice i Vareša. Po svladavanju ovih prostora najvažniji zadatak odreda »Zvijezda« je da onemogući proizvodnju za okupatora u ovom industrijskom području i da ometa saobraćaj na mnogobrojnim komunikacijama.
Početkom januara 1942. godine, na teritoriju vareškog odreda „Zvijezda“, stigao je Vrhovni štab NOP-a Jugoslavije sa ‘drugom’ Titom, sa jedinicama Prve proleterske brigade (formirane u Rudom 22. decembra 1941. godine). Vrhovni štab se smeštio u Čevljanovićima, gde je boravio od 5. do 17. januara.
Sedmog i osmog januara 1942. godine, u Ivančićima kod Srednjeg, održano je Pokrajinsko partijsko savjetovanje komunista Bosne i Hercegovine, kome su prisustvovali najviši rukovodioci KPJ, Josip Broz Tito, Edvard Kardelj, Moša Pijade i drugi. Na slobodnoj teritoriji Srednjeg i Okruglice uspostavljeni su narodnooslobodilački odbori kao organ vlasti i komande mesta, kao organi vojnih vlasti. Prvi komandant mesta u Okruglici bio je Milan Đurđić iz Kunosića, a u Srednjem Trifko Dokić iz Vogošće.
Na Okruglici se, pored zgrade (željeznička stanica) u kojoj su bili smješteni Štab bataljona i komanda mjesta, nalazila je bolnica, krojačka radionica, a u ložionici šumske željeznice organizovana je narodna kuhinja. Mreža snabdijevanja sakupljala se u Visokom i okolnim selima i transportovana karavanima preko Vlahinja, Slivna, Mahmutovića rijeke u Okruglicu.
Početkom maja 1942. godine, usledile su teške borbe između četnika i partizana u oblasti Srednjeg i Okruglice, tako da su jedinice četnika 4. maja ovladale ovim prostorima. U oktobru 1943. godine, jedinice 17. udarne divizije NOVJ zauzimaju Vareš i pritom uništavaju visoke peći željezare, kao i rudnička postrojenja. (Izvor: Uspjesi i prevazilaženje poteškoća u razvoju NOP-a, oktobar 1941 – novembar 1943., Knjiga III, Sarajevo 1979.)
Krajem marta 1945. godine, započela je akcija oslobođenja Sarajeva sa širokim okolinom od strane Jugoslovenske armije. Već 4. aprila 1945. godine oslobođen je Vareš. Nakon žestokih borbi, 6. aprila, slomljen je otpor nemačkih snaga i pripadnika tzv. NDH, te je oslobođeno Sarajevo. Istog dana oslobođeni su Semizovac i Ilijaš, a do 10. aprila i Visoko sa Kakanjom.
Izgradnja kovnice „Jugočelik“ u Ilijašu
Kao najvažniji pogon vojne industrije u BiH bio je Vojno-tehnički zavod u Sarajevu sa radionicom „Pirotehnika“, osnovan 1929. godine, da bi 1. januara 1936. godine ušle u sastav Vojno-tehničkog zavoda u Kragujevcu. Zavod se od 1938. godine modernizuje i širi, finansirajući izgradnju fabrike kovanja za topovske dijelove i puščane cevi u Ilijašu („Jugočelik“ A.G. Ilijaš), kao i presaonicu za izradu artiljerijske municije, koja je počela sa radom 1939. godine.
„Jugočelik“ A.G. osnovan je u junu 1938. godine. U njegov sastav, pored kovnice u Ilijašu, ušli su Željezara Zenica (osnovana 1892. godine), Rudnik i željezara Vareš (osnovani 1895. godine) i Rudnik uglja u Brezi (počeo sa radom 1907. godine). Iako je formalno bio u rukama domaćeg kapitala, firma je podignuta prvenstveno njemačkim kapitalom („Hermann Göring Werke“ – željezara u Zenici i Varešu), pa je podizanje takvog preduzeća za Njemačku predstavljalo stvaranje pretpostavke za iskorištavanje balkanske sirovinske baze i plansko proširenje njemačko-vojnoindustrijskog kapitala. (Historijska misao, 1., Tuzla, 2015, Stranice 113-156. Salkan Užičanin).
U fabrici u Ilijašu biće izgrađen splet željezničkih kolosijeka koji će se oslanjati na glavnu prugu u stanici Podlugovi. Nabavku potrebnog građevinskog drveta (japije, šprajcevi i slično) vršili su iz pilane u Ilijašu. Investicijskim ulaganjem u izgradnju kovnice u Ilijašu, slobodno se može konstatovati da je to bila inicijalna kapisla ‘male’ industrijske revolucije u ovom kraju, koja je dovela i do urbanizacije koja se stvarala oko fabrike i davno sagrađene pilane.
Godine 1938. u mestu ‘Gornja’ Vogošća, doći će do izgradnje fabrike za vojne namene investirane isključivo češkim kapitalom od strane firmi „Škoda“ i „Eumeko“. Za potrebe transporta sirovine, polufabrikata i radnika, sada firme „Škodini zavodi“ izgradit će industrijski kolosijek (širine 760 mm), od kruga fabrike do željezničke stanice u Semizovcu od oko 4 km, koji je i danas (2022., op. a.) u funkciji sa standardnom širinom kolosijeka. Godine 1940., integriše se sa Vojno tehničkim zavodom u Sarajevu pod nazivom „Zavodi municije“ – Vogošća kod Sarajeva.
Nakon aprilske ratne intervencije (1941. godine), „Pirotehnika“ u Sarajevu prestaje sa radom, te na osnovu pregovora predstavnika Wehrmachta (Odjeljenje za privredu njemačke 2. Armije u Sarajevu, op. a.) i vlasti NDH, u avgustu i novembru, njene mašine i strojevi preneseni su na zavode u Vogošći i Željezaru u Zenici.
Tokom 1940. godine, izgrađeno je postrojenje za livnicu topovskih cijevi u Ilijašu od strane nemačkog „Krupp-a“ (Njemačka fabrika Friedrich Krupp AG bila je u Drugom svjetskom ratu jedan od velikih dobavljača oružja i vojne opreme, op. a.). Naredne godine, postrojenje za livnicu biće demontirano i prevezeno u Njemačku. Razlog su djelimične spekulacije o lošoj kvaliteti željezne rude iz Vareša i rude mangana iz Čevljanovića. Prije svega, razlog je u čestim diverzijama ustaničkih snaga (miniranjem pruga i mostova), čime je redovni transport rude povremeno bio zaustavljan i dovodio u pitanje rentabilnost livnice. Demontirani dijelovi postrojenja livnice iz Ilijaša završili su u željezarama Štore i Ravne u Sloveniji.
Početkom 1942. godine, kovnica i presaonica u Ilijašu potpuno su preuzete i njima upravljaju nemačke inženjerske ekipe. Tokom 1943. godine, stalnim diverzijama partizana na železnicama i savezničkim bombardovanjima iz vazduha, potpuno su isključeni iz proizvodnje željezara u Zenici i Varešu. Tim povodom je obustavljen i rad u zavodima u Sarajevu, Vogošći i u fabrici u Ilijašu. (Seka Brkljača, Vojna industrija u Bosni i Hercegovini i vojnoprivredni interesi nacističke Nemačke, UNSA – Prilozi 28. 1999., str. 189-201).
Razvoj industrije u Ilijašu nakon završetka rata 1945. godine
Odmah nakon oslobođenja (1945), parna pilana sa transportnom komunikacijom i voznim sredstvima „Todorović i Dohan“ u Ilijašu našla se pod udarom ‘državne prinude’, odnosno izvršena je konfiskacija imovine i pretvorena u državnu, da bi kasnije (1948.) bila nacionalizovana i prešla u društvenu svojinu. U vreme obnove oslobođene zemlje i sprovođenja petogodišnjeg plana (Petogodišnji plan razvoja narodne privrede u FNRJ u periodu od 1947. do 1951., op. a.), pilana u Ilijašu će doprineti velikom obimu u proizvodnji građevinske stolarske robe.
Polovinom 1950. godine, donesen je „Osnovni zakon o upravljanju državnim privrednim poduzećima i višim privrednim udruženjima od strane radnih kolektiva“, popularno nazvan Zakon o predaji tvornica na upravljanje radnicima. Ovim zakonom društvena svojina preduzeća Š.I.P. „Bosna“ – Ilijaš biće koncentrisana u rukama neposrednih proizvođača što će se smatrati svojevrsnim početkom „samoupravnog modela“ koji će biti centralni ideološki element jugoslovenskog socijalizma.
Proširivanjem kapaciteta i rastom proizvodnje preduzeće „Bosna“ pretvara se u Kombinat drvne industrije kao samostalna osnovna organizacija udruženog rada u sastavu Š.I.P. „ŠIPAD“ Sarajevo – Kombinat drvne industrije „Bosna“ Ilijaš. U organizacijskom obliku, kombinat vrši primarnu proizvodnju (sječu i obradu oblovine) do proizvodnje finalnih proizvoda (građevinska stolarija, montažne kuće i sl.).
Izgradnjom pruge standardnog kolosijeka (Omladinska pruga Šamac – Sarajevo, 1947. godine), od stanice Ilijaš do stovarišta preduzeća, biće položen kolosijek iste širine i spojen na glavnu prugu. Iste godine, priključenjem Ilijaša na ‘gradsku’ električnu mrežu, pilanski i tvornički strojevi biće pogonjeni ‘industrijskom’ električnom energijom. Industrijski željeznički kolosijek biće demontiran zajedno sa kolosijecima šumske pruge Ilijaš – Misoča 1965. godine.
Rešenjem Okružnog privrednog suda u Sarajevu od 19.02.1973. godine, preduzeće posluje pod istim nazivom, ali bez svojstva pravnog lica, odnosno na osnovu Samoupravnog sporazuma o udruživanju OOUR-a (Osnovne organizacije udruženog rada, op. a.), tako da sva prava i obaveze dosadašnjeg preduzeća „Bosna“ prelaze na preduzeće Šumsko industrijsko preduzeće „Šipad“ Sarajevo. (Izvor: Šipad dioničarsko društvo Sarajevo, Historijski izvod iz sudskog registra od 17.04.2013. godine).
Polovicom osamdesetih godina prošlog vijeka, jugoslovenska ekonomija prelazi na „tržišnu ekonomiju“, odnosno na prenos iz plansko-tržišnog ekonomskog sistema preko društvenog vlasništva u decentralizovano upravljanje privredom. Ključni preokret u „ekonomskom uređenju“ dogodit će se donošenjem Zakona o preduzećima 1988. godine. Kao posljedica tog razvoja, preduzeće „Bosna“ izlazi iz sastava „Šipad-a“ i registarske se pod nazivom Društveno preduzeće drvne industrije „Bosna“ – Ilijaš, sa osnovnom djelatnošću u proizvodnji montažnih kuća.
Željezara Ilijaš
Godine 1945, Vojno-tehnički zavodi Sarajevo sa Vogošćom i Ilijašem stavljaju se pod upravu Ministarstva narodne odbrane. Iste godine VTZ iz Sarajeva se preseljava u Vogošću i mijenja naziv u VTZ „Tito“, da bi 1947. godine dobila novo ime Preduzeće „Tito“ Sarajevo i pod ovim imenom posluje sa kraticom „PRETIS“.
Do 1952. godine, postrojenja namenjene industriji iz Ilijaša premeštaju se u Preduzeće „Tito“ u Vogošći. Ovim premještajem, u sklopu Željezare u Ilijašu, stvoreni su uslovi za izgradnju Livnice („Ilijaš“), osnovane 1952. godine, i njenim puštanjem u rad 1954. godine za proizvodnju vodovodnih i kanalizacionih cevi. Brzom industrializacijom i rastom proizvodnje, posebno u oblasti proizvodnje gvožđa, preduzeće je preimenovano u Željezaru „Ilijaš“.
Pedesetih godina prošlog vijeka, nastupilo je najdinamičnije razdoblje u kome će opština Ilijaš doživjeti brzu industrijalizaciju vezanu za preradu drveta tvornice Š.I.P. „Bosna“ i eksploataciju i preradu željeza u željezari „Ilijaš“.
U to vreme, oba pomenuta privredna centra zapošljavala su oko 4000 radnika, tako da je iz gotovo svakog domaćinstva bio po jedan zaposlenik. Ovakvo stanje potrajalo je do izbijanja rata u Bosni i Hercegovini (1992. godine), sa posljedicom potpunog prekida proizvodnje, a kasnije (1995. godine), zbog velike devastacije industrijskog pogona željezare i radionica Š.I.P. „Bosna“, mnogi bivši radnici ostali su bez posla.
Podaci o industrijskim lokomotivama
Na kraju, nekoliko reči o podacima o parnim lokomotivama koje su saobraćale na šumskoj pruzi Ilijaš – Misoča. Prema Popisu industrijskih lokomotiva pri Direkciji željeznica u Sarajevu iz 1932. godine (sa dopunama do marta 1940. godine, op. a.), a koje su bile u službi u Ilijašu u vlasništvu preduzeća „Buttazzoni i Venturini“ Industrijsko-trgovačko a.d. i „Todorović i Dohan“ su:
Lokomotiva serije (broj kotla) 1697 proizvedena 1911. godine u fabrici Arn. Jung – Jungenthal b. Kirchen. Ova lokomotiva, 0-4-0 sa četiri vezane osovine, bila je prva nabavljena lokomotiva za šumsku prugu Ilijaš – Misoča. Naime, prema protokolu od 14.06.1912. godine, izvršena je probna vožnja na dužini od 12 km i zadovoljila je sve tehničke parametre. (Arhiv BiH, Spis 2498/1912, šifra 182-23). Godine 1915, od strane Ministarstva rata (K.u.K. Kriegeministerium in Wien), lokomotiva se ‘vojno’ mobilizuje i šalje u Bosanski Brod na izgradnju pruge uskotračnog kolosijeka Bosanski Brod – Slavonski Brod – Sibinje. Prema podacima iz popisa iz 1932. godine, prodana je 1936. godine u korist firme Böhmische Gesellschaft für Feldbahnbedarf GmbH, Prag, sa sjedištem u Vinkovcima. O daljoj sudbini ove lokomotive nemamo podataka.
Lokomotiva serije (broj kotla) 3813 proizvedena 1912. godine u fabrici Maffei – München. radni naziv „Maffei br. 1“. Ova lokomotiva, 0-4-0 sa četiri vezane osovine, bila je druga u sastavu voznog parka pomenute firme. Gotovo cijeli svoj radni vijek radila je za potrebe pilane u Ilijašu da bi 1961. godine bila angažovana u preduzeću „Jela“, Tarčin, a kasnije Š.I.P. „Vranica“ Fojnica, sve do kraja 1965. godine kada je i povučena iz saobraćaja.
Lokomotiva serije (broj kotla) 1264, proizvedena 1921. godine u fabrici Krauss & Comp. A.G., Linz – Österreich. Za oba preduzeća biće u službi sve do 1938. godine, kada prelazi u vlasništvo Direkcije šuma Sarajevo, odnosno u službu vuče šumarske direkcije „Zvijezda“ u Ilijašu. Radni vijek završit će 1965. godine nakon ukidanja uskotračnog kolosijeka i šumske pruge „Ilijaš – Misoča“.
Na osnovu istraživanja iz drugih izvora, donosimo podatke o lokomotivama koje su saobraćale posle 1945. godine za potrebe Š.I.P. „Bosna“ – Ilijaš i šumarske direkcije „Zvijezda“ – Ilijaš:
Lokomotiva serije (broj kotla) 4657 proizvedena 1901. godine u fabrici Krauss & Comp. A.G., Linz – Österreich. Bila je u vlasništvu kompanije „Morpurgo e Parente“ i vozila je na pruzi vicinalne željeznice „Usora – Pribinić“ (1886/1896) da bi prešla u vlasništvo Zemaljske šumske željeznice „Usora – Pribinići“ (Landesärarische Waldbahn Usora – Pribinic, 1896-1918). Prema popisu industrijskih lokomotiva pri Direkciji željeznica u Sarajevu iz 1932. godine, zadnja revizija parnog kotla izvršena je 1934. godine. Poslije rata (1945. godine), bila je u vlasništvu P.D.I. „Jahorina“ da bi od 1961. do 1965. godine vozila za potrebe Š.I.P. „Bosna“ – Ilijaš.
Lokomotiva serije (broj kotla) 7380 proizvedena 1916. godine u fabrici Orenstein & Koppel – Berlin, kupljena u korist firme Götz&Co,Wien (Trgovačka firma za prodaju raznih strojeva, op. a.). U sklopu reparacije pripadala je Bosanska d.d. za ‘iskorišćavanje’ drveta i paropila – Banja Luka, pod nazivom „Brettauer br. 4“, da bi 1934. godine pripala pod nadzor i eksploataciju „SA d´Exploitation forestière“, Zagreb; Rudnik Banja Luka. Od 1949. godine u vlasništvu P.D.I. „Jahorina“, a od 1961. do 1965. godine u službi šumarske direkcije „Zvijezda“ – Ilijaš.
Lokomotiva serije (broj kotla) 5091 proizvedena 1904. godine u fabrici Krauss & Comp. A.G., Linz – Austrija, od 1904. do 1919. godine bila je u vlasništvu Bosnische Holzverwertungs A.G. Teslić, pod oznakom ‘4’. Od 1920. do 1945. godine služila je firmi P.D.I. „Borja“ Teslić, pod nazivom ‘3’. Nakon rata (1945. godine), korištena je za potrebe firme P.D.I. „Vrbas“ – Podgraci, a kasnije za potrebe pilane Š.I.P. „Bosna“ u Ilijašu.
Lokomotiva serije (broj kotla) 5061 proizvedena 1904. godine u fabrici Krauss & Comp. München–Linz. Bila u službi firme „Ungarn Wagonfabrik RaaB“. Posle rata (1918. godine) u vlasništvu firme „Jela“ d.d. Tarčin do 1937. godine, kada je stavlja van pogona zbog likvidacije preduzeća. Novi vlasnik je preduzeće „Todorović i Dohan“ (Ilijaš – Misoča), da bi od 1945. godine bila u službi šumarske direkcije „Zvijezda“ – Ilijaš.
Ovaj skromni istraživački rad, kojeg smo prezentirali ovim člankom, završavamo s iskrenom zahvalom prema uposlenicima u Arhivu BiH u Sarajevu, bez čije pomoći u preporuci korištenja dostupne bibliotečke građe i dopuštenja u prezentaciji gore navedenih skica i planova ne bi bila moguća.
Napomena:
Preuzimanje dela (maksimalno trećine) ili celog teksta moguće je u skladu sa članom 14 Kodeksa za štampu i online medije Bosne i Hercegovine.
Ako neki drugi medij želi da preuzme deo ili ceo autorski tekst, to može učiniti isključivo uz pismeno odobrenje portala vremeplov.ba.
Nakon odobrenja, dužan je kao izvor navesti portal vremeplov.ba i, na najmanje jednom mestu, objaviti link pod kojim je objavljen naš tekst.
Sarajevo, 30.09.2022. godine
