Citiramo: „Dana 3. oktobra 1915. godine, pod pokroviteljstvom Njegove Preuzvišenosti gospodina c. i k. zapovjednika generala i zemaljskog poglavara, generala pješadije Stjepana pl. Sarkotića, otkriven je ovaj ratni spomenik koji služi da podseća na velika vremena naše drage domovine i njenih odanih junačkih sinova, kao i da bude večni znak patriotskih misli i neumorne požrtvovanosti njenih naroda.
Čisti profit od prodaje zabijenih čavala biće iskorišćen za „Austro-ugarske invalide, društvo za vojno-humanitarne svrhe“, za udovice i siročad poginulih i invalida željezničkih službenika.
Vlasnik ovog „Spomenlista“ učestvovao je u sakupljanju zabijanjem čavala i istovremeno novčanim darom.
Iz istorije – kako je sve počelo
Nakon što je izbila Prva svjetska ratna sukoba u većim gradovima Njemačke i Monarhije Austro-Ugarske (očituje se podatak od oko 700 gradova), postavljani su drveni kipovi pod nazivom „Željezni vitez“ ili „Vojnik u gvožđu“ (Wehrmann im Eisen). Prvi takav spomenik podignut je 6. marta 1915. godine u Beču, a dobročinitelji su mogli, u zavisnosti od visine donacije, zabijati zlatne, srebrne i željezne ekseri. Ovaj, recimo, ratni spomenik simbolizirao je element ratne propagande, a sve u svrhu sjećanja i patriotskog osjećaja prema vojnicima na krvavim bojištima širom Evrope. Isto tako, civilne vlasti gradova u kojima se nalazio takav spomenik koristile su ga za „vojne i humanitarne svrhe“ u prikupljanju novčanih sredstava za pomoć ranjenicima, vojnim invalidima, udovicama i ratnoj siročadi. U mestima gde je statua izrađena od željeza (bronz i sl.), od kupljenih eksera su se zabijali u drvo (pretežno posječeno lipovo drvo), dok su se u slučajevima kada je statua bila isklesana od drveta, ekseri zabijali direktno na površinu kipa.
Na osnovu inicijative pokrenute u Beču i mnogim gradovima Monarhije, a zahvaljujući prvima velikodušnim donacijama stanovnika grada Zagreba, organizovana je humanitarna akcija u dočekivanju vozova s ranjenicima s bojišta, nudeći im tople napitke, odeću i reči podrške za brzo ozdravljenje.
Sačinjeno od strane Organizacijskog Odbora zagrebačkih dama za ratnu pomoć, dana 2. maja 1915. godine, na glavnom zagrebačkom Jelačićevom trgu postavljen je paviljon u okviru akcije „Spomen-lipa“, odnosno deblo lipovog drveta, u kojem su prolaznici mogli zabijati ekseri sa sloganom: „Pobrinimo se za budućnost siročadi naših poginulih junaka“. Svečani program, uz postrojavanje veterana i vojnu glazbu 25. domobranske pješačke pukovnije, otvorio je ban Ivan Škrlec, a za svaki zabijeni ekser naplaćivala se jedna kruna. Ukoliko su prisutni građani (članovi plemićkih porodica, državni službenici, trgovci i ostali uspešni građani) željeli da doniraju više, njihovo ime bi bilo zabeleženo u spomen-knjizi.
Vitez u željezu u gradu Banja Luka
Prvi spomenik „Vitez srednjeg veka“ u Bosni i Hercegovini na „carskoj svečanosti“ podignut je u Banja Luci 18. avgusta 1915. godine. Statua je bila drvena, obojena u srebrnu boju, visoka oko dva metra i postavljena je ispred zgrade željezničke stanice. Pored toga što je statua služila u ratnu propagandu, glavni cilj je bio da se prikupi novac za finansiranje rata. Prodajom eksera od gvožđa svakom donatoru omogućavalo je da isti ukuca ekser u drvenu statuu. Organizacijski odbor je odštampao dopisnu (putujuću) kartu sa slikom statue (Verlag des komitees für den „Wehrmann im eisen“ in Banja luka), a na poleđini je bio utisnut štambilj crvenog krsta kako bi svako ko kupi ovu kartu direktno pomagao u financiranju i pružanju pomoći porodicama poginulih vojnika i ratnoj siročadi.
Bojovnik u oklopu na kolodvoru u Sarajevu
Inicirana akcijom iz Beča, Zagreba i Banja Luke, grad Sarajevo, pod pokroviteljstvom zemaljskog poglavara, barona i feldmaršala Stjepana Sarkotića, 3. oktobra 1915. godine, na trgu ispred željezničke stanice u Sarajevu, otkrivena je drvena statua pod imenom „Bojovnik u oklopu“. Organizacijski Odbor ovo mesto nije slučajno odabrao. Naime, prvi razlog bila je velika frekvencija putnika, drugi prilikom ispraćaja vojnika na ratište i treći u pristizanju vozova sa ratišta sa ranjenicima i poginulima, pred kojima je za svaki očekivani voz stotinu građana ili članova njihovih porodica dolazilo.
Naime, teže ranjenici su direktno vozili „Električnom željeznicom“ do Garnizonske bolnice (Astahana), dok su lakše ranjeni prevozili u privremeni rehabilitacioni centar na Obali, u zgradi današnje Gimnazije Obala kod mosta Skenderija (Ajfelov most). U vreme tih događaja, u znak „domoljublja“, dodeljivani su bogati novčani podsticaji u obliku otkupa gvozdenih eksera, a u slučaju većih donacija, izdavao se „Spomen list“ i pružala mogućnost upisa u Spomen knjigu. Izgled sačuvanog dokumenta „Spomenlista“ možete videti u galeriji slika ovog članka. Takođe, koristimo priliku da se zahvalimo gospodinu Emiru E., kolekcionaru iz Vogošće, na ustupljenoj arhivi i javnom prikazivanju ovog vrednog dokumenta iz istorije grada Sarajeva.
Austrijski vajar Franz Theodor Železni (1866-1923) kreirao je figuru bosanskohercegovačkog pješadijskog vojnika koja je bila postavljena ispred ulaza u Zemaljsku banku (Landesbank) na raskrsnici tadašnje ulice Franca Ferdinanda i ulice Ferhadija u Sarajevu. Svečanost otkrivanja ove statue „Željeznog vojnika“ uz propagandni govor, himnu Cara i topovske pozdrave održana je 2. decembra 1915. godine. Isteg dana pokrenut je ritual zabijanja otkupljenih željeznih eksera u već postavljeno lipovo drvo. Povodom ovog događaja, Franjo Mačejovski (1871-1938), češki kompozitor i dirigent u Banja Luci i Sarajevu te osnivač vlastite muzičke škole u Sarajevu, 1916. godine komponovao je „Marš Wehrmann im Eisen“, namenjen pre svega pokrovitelju projekta, generalu vojske i guverneru Bosne i Hercegovine, Stjepanu Sarkotiću. Sudbina „Vojnika u oklopu“ od drveta koji je stajao na trgu ispred željezničke stanice u Sarajevu nam nije poznata.
Posle toga, mnoge humanitarne organizacije i dobrotvorne udružnice iz Sarajeva i unutrašnjosti, kao i gradske vlasti sa školskom decom, na mestu „Željeznog vojnika“, organizovali su slične ceremonije u okviru kampanje prikupljanja novčanih priloga. Nakon poraza Nemačke i Austro-ugarske Monarhije, svi „Željezni vitezovi“ ili „Wehrmann im Eisen“, kako u celokupnoj monarhiji, tako i u Bosni i Hercegovini, uništeni su i brzo su nestali iz sećanja svih građana, sada u novoj južnoslovenskoj kraljevini.
Po uzoru na izgrađeni Večni plamen u Parizu (1921.), u znak sećanja na poginule u Prvom svetskom ratu, gradske vlasti (Narodni odbor) grada Sarajeva 6. aprila 1946. godine (na prvu godišnjicu oslobođenja Sarajeva od nemačke okupacije), na istom mestu gde se nalazio „Željezni vojnik“, podigli su Spomen ploču sa „Večnom vatrom“ kao spomen-obilježje na oslobodioce Sarajeva i sećanje na sve žrtve fašizma koje su poginule tokom Drugog svetskog rata. Dizajn rešenja Večne vatre (djelo arhitekte Juraja Najtharta 1901–1979) sastoji se iz bakarnog ognjišta u obliku lovorovog venca sa otvorenim i stalno upaljenim plamenom. Zbog nedostatka potrebnog goriva, plamen je bio ugašen tokom opsade Sarajeva od 1992. do 1995. godine. I danas, nakon 1995. godine, gde 6. april ima snažno simboličko značenje za Sarajevo, koje istorijski vežu početak i kraj Drugog svetskog rata i opsada devedesetih, gradske vlasti organizuju posetu ovom spomeniku gde se uz kratak govor polažu cveće i venci. Takođe, na Dan državnosti, 25. novembra, uz prisustvo brojnih delegacija svih nivoa vlasti, na istom mestu spomen-obilježja Večne vatre, obeležava se minutom ćutnje i polaganjem cveća i venaca u čast svim poginulim žrtvama fašizma tokom Drugog svetskog rata.
U Sarajevu je od 5. do 8. septembra 2016. godine održan Međunarodni forum pod nazivom „Baština Prvog svjetskog rata“ – Prezentacija i reinterpretacija (Heritage of the First World War – Representations and Reinterpretations) u organizaciji Centra za istraživanje nauke i kulture iz Ljubljane. Jedan od uvodničara, univerzitetski profesor Risto Pekka Pennanen sa Univerziteta u Tampereu, Finska, govorio je na temu „Stvaranje i raspad Sarajevskog bojovnika u oklopu tokom i nakon Prvog svjetskog rata“ (The Creation and Disintegration of Sarajevo Wehrmann im Eisen During and after WWI). Cijeli članak nalazi se u galeriji slika ovog članka.
Zanimljivo je da su u novonastalim zemljama bivše Austro-ugarske Monarhije, tokom perioda reintegracije i fundamentalnih promena u mišljenju o staroj filozofiji „Velikih carstava“, pristupi „kulture sećanja“ i uspomenama na Gvozdenog vitesa bili različiti. Na primer, u novonastaloj državi Kraljevini SHS, svi materijalni dokazi su nemilosrdno uništeni, dok su, na primer, u Austriji, Nemačkoj, Češkoj, Mađarskoj i Rumuniji, mnogi „vitezovi“ i „Lipovo drvo“ sakriveni u podrumima kulturnih ustanova. Ovi spomenici su oživeli 30-ih godina, u vreme uspostavljanja nacizma kao dominantne ideologije u Nemačkoj. Čak i danas, u većim turističkim centrima Evrope (Beč, Lajpcig, Budimpešta, Bratislava, Temišvar i dr.), očuvani spomenici predstavljaju važne muzejске eksponate za nam tako udaljenu prošlost. Ukoliko se današnje, pa i mnogo starije generacije naših prostora, slučajno, putem slikovnih razglednica objavljenih u antologijama austrougarske Bosne i Hercegovine, nađu u dilemi, razlog je to što su bez konteksta i nedovoljnog stručnog objašnjenja.
