Vorne i salonske kola BH zemaljske željeznice, istorijat
Ovim člankom želimo ispričati kratku istoriju dvorskog prevoza u kojem su se prve polovine 20. veka vozile carske i kraljevske porodice dužinom dolina Bosne, krševitih brda Hercegovine i veličanstvenog kanjona reke Neretve. Naime, posedujemo veoma retki dokument u tvrdom povezu dimenzija 44×25 cm koji datira iz 1935. godine. Knjiga (katalog) nosi naziv „Dvorske i salonske kolice“ i sastoji se od osamnaest tehničkih crteža ručno izrađenih od strane inženjera Radionice državnih željeznica Sarajevo.
Odgovor na korišćenje ove dvorske kompozicije zaključujemo da su je mogli koristiti austrougarski carski vlasti, poput Franca Joze I. tokom njegove posete Bosni i Hercegovini 1910. godine, nadvojvoda austrougarski, prestolonaslednik Franc Ferdinand 1914. godine, kao i regent Kraljevine SHS (1918.–1921.), Aleksandar Karađorđević, tokom posete Sarajevu 1920. godine i kao kralj Kraljevine SHS tokom ponovne posete Sarajevu 1925. godine.
Poseta austrijskog cara Franje Josipa Bosni i Hercegovini
Povodom nadolazećeg putovanja u Carstvo 30. maja 1910. godine u Bosnu i Hercegovinu, direkcija Bosanskohercegovačke zemaljske željeznice (BHStB) sprovela je probnu vožnju posebnih dvorskih i salonskih kola naručenih iz fabrike iz Graza. Ova kola sa četiri osovine, namenjena za saobraćaj uskim prugama (0,76 m), bila su dugosti trinaest metara, opremljena automatskim kočenjem i zračnim kočnicama, kao i pomoćnim uređajem za kočenje, uz električno osvetljenje. Dvorska kompozicija se sastojala od dvoje salonskih kola (jedno od njih je bilo carevo) i dvoje kola za svitu, zatim po jedno kola za ručavanje, kuhinju, inspekcijsko, kola za gardu i kola za komornika. U redovnom sastavu dvorske kompozicije bila su uključena troosovinska salonska kola, duga devet metara, koja su obično bila damska. Unutrašnje uređenje urađeno je prema nacrtu inženjera Kubicka u stilu nemačke kasne renesanse. Kola su ukupno imala od osam do trinaest prozora (zavisno od namene kola) umetnutih u metalne okvire. Unutrašnji zidovi su bili obloženi zelenom, a plafon belom svilenom tkaninom. Uređenje unutrašnjosti urađeno je od orahovog drveta, dok su podovi od hrastovog parketa prekriveni bosanskim ćilimima izrađenim u poznatoj sarajevskoj tkaonici ćilima („Zemaljska erarna tkaonica ćilima Sarajevo“). Spoljašnja boja dvorskih i salonskih kola bila je zelene boje, sa bosanskom zemaljskom zastavom zlatne boje. Pri ulazu u vagon, u kojem je bio smešten car, nalazila su se dva predsoblja za ađutanta s jednim mestom za spavanje i radni sto, zatim prostorija – kabinet za cara sa foteljom, radnim stolom i sofom. Sledila je uredno opremljena soba za spavanje s ležajem, umivaonikom, prostor za ličnu poslugu i mali prostor za električne uređaje.
Specijalnim dvorskim vozom normalnog kolosijeka, 29. maja 1910. godine, car je krenuo iz Budimpešte da bi sledećeg dana, 30. maja, ujutru oko 5.00 sati, stupio na tlo Bosne i Hercegovine na željezničkoj stanici Bosanski Brod. Inače, stanica Bosanski Brod imala je dve stanice, jednu za normalni, a drugu za uzani kolosijek. Oko 5.30 sati, car se smestio u poseban voz bosanskohercegovačkih zemaljskih željeznica (BHSTB) i nastavio putovanje za Sarajevo. U 8.12 sati, voz je stigao u Doboj (zadržavanje oko 20 minuta). U Zavidoviće stiže u 9.59 (zadržavanje oko 3 minute). U Zenicu dvorski voz dolazi u 11.48, a nakon polusatnog zadržavanja, nastavlja put prema Visokom, gde stigne u 13.50 sati. Nakon desetominutnog zadržavanja, putovanje se nastavlja prema Sarajevu, gde dvorski voz stiže u 15.00 sati.
Tokom ovog putovanja, kao kuriozitet, valja napomenuti da je na kraju dvorske kompozicije bio zakačen jedan poluteretni vagon u kome se prevozila jedna krava i žena iz Beča. Naime, krava i žena koju je muzao su stigle posebnim vozom iz Beča kako bi na dan putovanja prema Sarajevu bile u „redovnom“ sastavu ovog voza. Sve to iz razloga što je naređeno caru Franji iz zdravstvenih razloga da pije mleko, i to od iste te krave.
Prema protokolu, 3. juna 1910. godine, ispred paviljona kod Tvornice duvana, carski ukaz je ušao u vagon dvorskog voza i započeo putovanje u Mostar. U 9:00 časova voz stiže u Konjic, u Jablanicu u 10:27, a u Mostar tačno u 12:00 sati. Malo posle 16:00 sati, dvorska kompozicija kreće iz Mostara prema Beču, a u Bosanski Brod stiže narednog dana u 7:30 sati. Po protokolu, car Franja je iz Mostara trebalo da krene oko 18:30 sati, ali zbog velike vrućine u Mostaru odustalo se od dela programa. Za ovu priliku, najavljen gradonačelnik Mostara Mujaga Komadina, u organizaciji komiteta za doček cara triju konfesija, specijalno je organizovao dostavu leda s vrha planine Velež, kako bi kupe i salonska kola cara imala podnošljivu temperaturu. Iako je ovaj specijalni dvorski voz napravljen za usko kolosek, nije mogao biti tako luksuzan i prostran kao carski voz na bečkim železnicama, ali možemo zaključiti da je car uživao u krajolicima fascinantnog kanjona reke Neretve, prolećno olistalim bosanskim šumama i obzoru u dugoj vodoravnoj liniji plavog neba i zelene Posavine ravnice.
Na kraju je potrebno istaknuti važnost i razlog careve posjete Bosni i Hercegovini. Iz povijesne perspektive, može se izdvojiti tri razloga. Prvo, u februaru 1910. godine usvojen je Zemaljski statut za Bosnu i Hercegovinu, drugo, tokom boravka u Sarajevu, car je potpisao reskript o imenovanju saborskog predsjedništva, a treće, 15. juna iste godine, započeo je s radom prvi Bosanskohercegovački sabor kao prvi pravi narodno predstavništvo u historiji Bosne i Hercegovine.
Poseta nadvojvodi austrijske naslednice Franje Ferdinanda Bosni i Hercegovini
Polovicom 1914. godine u Bosni su organizirani veliki ljetni manevri austrougarske vojske uzrokom posljedica balkanskih ratova 1912. i 1913. godine te bojazni da su njihovi interesi posebno na Jadranu ugroženi jer je Srbija (udvostručivši svoju teritoriju osvojenjem) imala namjeru osvojiti i dio albanske obale. Da bi scenario velikih ljetnih manevra austrougarske vojske bio od značaja, bečki dvor je najavio dolazak u inspekciju generalnog inspektora oružanih snaga Carevine, nadvojvodu i nasljednika habsburškog prijestolja, Franje Ferdinanda. Najava dolaska nadvojvode, 6. aprila 1914., tadašnjem dogradonačelniku Sarajeva Josipu Vancašu, službeno je od bečkog dvora dobila ovlaštenje da izvijesti Gradsko vijeće da će 28. juna u posjetu Sarajevu doputovati nadvojvoda Ferdinand.
Nadvojvoda Franjo Ferdinand je za Sarajevo krenuo iz Beča 23. juna 1914. godine, posebnim vozom do Trsta, zatim ratnim brodom, 25. juna, doplovio do ušća Neretve i jahtom kojom je doplovio do Metkovića (Mjesto Metković bilo je u sastavu Kraljevine Dalmacije, krunske zemlje Habsburške Monarhije sa sedištem u Zadru do kraja 1918. godine). Nakon srdačne dobrodošlice od strane upravnika općine Metković i direktora Bosansko-hercegovačkih željeznica, nadvojvoda je seo u poseban dvorski voz i krenuo prema Mostaru. U stanici Mostar stigao je u 8:25 sati da bi nakon kratkog zadržavanja u Mostaru nastavio putovanje prema Sarajevu.
Krajnja stanica dvorskog voza bila je Ilidža Banja, gde je stigao u 14:30 časova i odseo u Hotelu „Bosna“. Tu ga je sačekala njegova supruga vojvotkinja Sofija, koja je do Sarajeva putovala vozom preko Budimpešte, Slavonskog i Bosanskog broda, do Sarajeva, odnosno do banje Ilidža, gde je stigla ujutru oko 9:30, tačno pet sati pre nego što će stići njen muž, nadvojvoda Franjo.
Na dan 26. juna, dvorska kompozicija nadvojvode Franje Ferdinanda krenula je do željezničke stanice Tarčin, gdje je tog i sljedećeg dana prisustvovao vojnim manevrima kod Tarčina. Na dan 28. juna 1914. godine, Franje Ferdinand je trebao službeno posjetiti Sarajevo ujutru, a poslepodne je već trebao napustiti grad i vratiti se brodom preko Metkovića kući.
Ujutro tog dana, sa Ilidže oko 9.00 sati, istim dvorskim vozom stigao je do ispred Filipovića kasarne oko 10.07 sati gdje su ga čekale kolone automobila za planiranu vožnju gradom. Epilog ove posljednje vožnje povijesno je poznat čitaocima, tako da su oko 11.30 sati službeno potvrđena smrt nadvojvode Franje Ferdinanda i vojvotkinje – češke grofice Sofije Chotek.
U ponedeljak, 29. juna 1914., nakon oproštaja građana od pokojnih, kovčezi su kasno popodne odveženi na železničku stanicu gde su s prednje strane poslednjeg vagona i utovareni. Specijalni dvorovski voz iz Sarajeva prema Metkovićima krenuo je tačno u 19.10 časova. U Metkoviću su mrtvački kovčezi prebačeni na jahtu „Dalmat“ i rekom Neretvom prema Jadranu su transportovani. Kroz Jadransko more do Trsta kovčezi su putovali na zadnjoj palubi bojnog broda „Viribus Unitis“. Dalje sa železnicom preko Graca i kratkim zadržavanjem u Beču do Artstetena, gde su 04.06.1914. sahranjeni u novoizgrađenu grobnicu. [End of TRANSLATED SECTION]
Ovaj događaj u Sarajevu biće zapamćen kao tragični uvod u užasni rat u kojem će milioni seljaka i radnika biti odvedeni na front, oduzevši im plugove, motike, kokose, u zamjenu za puške i topove, a mnoge odvesti u smrt.
Poseta Aleksandra Karađorđevića Bosni i Hercegovini 1920. i 1925. godine
Na kraju 1918. godine donesena je Privremena uredba o organizovanju i osnivanju željeznica u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca (SHS-CXC). Cijela željeznička mreža podeljena je na pet zasebnih direkcija, među kojima je bila i Direkcija državnih željeznica u Sarajevu. Na osnovu ustavnog amandmana iz 1929. godine, naziv je promenjen u Jugoslovenske Državne Železnice (JDŽ-JДЖ).
Prema istorijskim podacima, pominju se samo dve službene posete Bosni i Hercegovini od strane Kraljevskog dvora Kraljevine SHS sa sedištem u Beogradu. Prva poseta Aleksandra Karađorđevića, tada u svojstvu regenta, upriličena je 20. septembra 1920. godine. Regent se dovezao dvorskom kompozicijom, sada u vlasništvu Uprave državnih železnica u Sarajevu, iz pravca Bosanskog Broda preko Doboja i Zenice do Sarajeva. Druga poseta Sarajevu dogodila se 18. aprila 1925. godine, sada u svojstvu Kralja u društvu kraljice Marije. Na osnovu ovih događaja i uloženog truda oko prikupljanja potrebnih podataka, nismo u mogućnosti da opišemo detalje izvršene vožnje dvorskog voza.
Možemo samo pretpostaviti da je dvorska kompozicija kojom je došao Aleksandar bila ista ona kojom su putovali car Franjo Josip 1910. i nadvojvoda Franjo Ferdinand 1914. godine. Takođe, pretpostavljamo da su iste dvorske i salonske kola iz 1910. godine pažljivo čuvane i održavane u hangarima Glavne, a kasnije Državne željezničke radionice u Sarajevu.
Na osnovu istraživanja postoje podaci da je kraljevska porodica rado putovala vozom radi odmora u mestu Miločer u blizini Budve u Crnoj Gori. Tada je jedina željeznička veza od Beograda do Herceg Novog, odnosno Zelenike, bila vožnja normalnim kolosekom do Slavonskog Broda, a od Bosanskog Broda uskotračnom prugom preko Sarajeva, Mostara, Gabele i Huma do Zelenike. Tek polovinom 1938. godine uspostavljena je direktna putnička linija Beograd – Dubrovnik preko Užica, Višegrada i Sarajeva. Nije nam poznato da li je kraljevska porodica odlaskom na odmor službeno koristila dvorska kola ili je redovnim putničkim vozovima i vagoni prvog razreda putovala inkognito.
Trenutno nemamo mogućnost da odgovorimo na pitanje o sudbini gore opisane dvorske kompozicije tokom trajanja i nakon Drugog svjetskog rata na ovim prostorima.
