Na lokalitetu donjeg Polimlja (oblasti koje se nalaze u slivu rijeke Lime) od jugoistočne Bosne do kanjona rijeke Lim do njenog ušća u Drinu još od doba Ilira postojala je granica između Istočnog i Zapadnog Rimskog carstva. Još dok Polimlje nije bilo pod sultanskom upravom, ovim prostorom je prolazio karavanski put Sarajevo – Višegrad – Rudo – Uvac – Prijepolje i Novi Pazar. Tokom turskog perioda, u mreži puteva donjeg Polimlja postojala je tzv. carska džada i bila je sastavni deo carigradskog druma, koja je polazila od Sarajeva, jedna preko Prače, Čajnića i Pjevalja, a druga preko Višegrada, Budimlija, Uvca i Priboja do Pljevalja. Ova komunikacija na obe strane čini samo deo poznate šire državne putne mreže, koja je u srednjem veku i za vreme turske vlasti bila prolazna za karavane s robom iz Dubrovnika i zaleđa ka istočnoj Bosni i Srbiji, i obratno.
Prostranstvom pomenute komunikacije (u izmenjenom pravcu i ukupnoj dužini) u vreme austrougarske okupacije Bosne i Hercegovine od karavanskog do makadamskog puta nastaju saobraćajnice novije tehnologije – željezničke pruge. Željeznička uskotrajna pruga, gde se odvajala na mostu na Drini pri ušću Lima, izgrađena je od Sarajeva do Uvca, odnosno do Višegrada i Dobruna.
Pored navedenih činjenica, glavni razlog za pisanje ovog članka je razmatranje posebne teme od oblikovnog i istorijskog značaja u čitavoj užoj, a zatim i široj regiji, a to je železnički most u cilju komunikacije, kao i glavne raskrsnice na pomenutoj deonici.
Uskotračni željeznički most kod ušća Lima u Drinu bio je važan strateški objekat. Sagrađen je između 1902. i 1905. godine. Na desnoj strani mosta, obale rijeke Drine i ušća Lima, sagrađena je zgrada željezničke stanice (vojnička karaula – stražarnica) pod nazivom Most na Drini – Rasputnica (Brücke über den Fluss Drina). Sa lijeve strane obale, na udaljenosti od nekih tri kilometra, nalazila se željeznička stanica Međeđa, u slobodnom prevodu – glavna stanica za otpremu vozova preko mosta – Rasputnice prema Višegradu, odnosno Priboju na Limu. Zvanično, prva željeznička kompozicija, sa polaskom iz Sarajeva, prešla je preko njega 4. jula 1906. godine do krajnje stanice Uvac, a isti dan i iz Međeđe do stanice Dobrun.
Željeznički most sa stanicom Most na Drini – Rasputnica (dugo se koristio termin Most na Limu) bili su sastavni deo objekta izgrađene uskotračne pruge, širine 0,76 m, tzv. „Istočna pruga“ (glavni istočni pravac – Sarajevo Ostgrenze), na relaciji Sarajevo – Uvac kao glavne pruge i odvojak „sporedne“ pruge od stanice Međeđa prema Dobrunu. Oba navedena pružna pravca, koja su se „odvajala“ u stanici Most na Drini, puštena su u javni saobraćaj 4. jula 1906. godine. Dva meseca kasnije, 1. avgusta iste godine, izgrađen je i pušten u javni saobraćaj produžetak pruge od Dobruna do Vardišta (državna granica tada Austro-Ugarske Monarhije i Kraljevine Srbije), da bi se tek 2. februara 1925. godine ovaj deo pruge spojio sa Užicem i od tada stekao status glavne pruge na relaciji Sarajevo – Beograd – Sarajevo. Drugi pravac od državne granice sa Srbijom (Uvac) i dalje pušten je u promet tek 1. januara 1929. godine, izgradnjom pruge od stanice Uvac do Priboja na Limu.
Cijelog svog postojanja bio je izgrađen od metalne konstrukcije dužine od 130 metara, koja je nekoliko puta rušena i obnavljana tokom dva Svjetska rata. Prvobitni izgled konstrukcije (1906. godina) bio je polukružnog oblika. Negdje u jesen 1914. godine, prilikom povlačenja iz Srbije, vojska Austro-Ugarske Monarhije ruši most, čime se na približno dvije godine obustavlja željeznički saobraćaj prema Uvcu, odnosno Višegradu. Aprila 1916. godine, most doživljava obnovu sa ravnom konstrukcijom i novim betonskim kulama. Radovi na obnovi obavljali su zajedno željezničko odjeljenje vojske i kompanije za izgradnju mostova, firma iz Beča Waagner Biro i Kurz (Waagner-Biró und Kurz), koja i danas proizvodi mostove.
Po uspostavljanju saobraćaja prema Užicu i Beogradu 1926. godine, izvršena je nova, druga obnova ovog mosta, tj. pojačanje konstrukcije zbog prelaska tada težih lokomotiva i tereta (cijenjenu arhivsku fotografiju sa obnove mosta možete pogledati na linku: https://vremeplov.ba/2025/?p=11693). U ratnoj 1943. godini, nakon kapitulacije italijanske okupacijske vojske i napuštanja teritorije istočne Bosne, izbili su krvavi sukobi u ratnom nadmetanju za kontrolu ovog područja. Most na Drini, iako dobro sačuvan od strane njemačke vojske, srušen je miniranjem, pretrpeo je raspuknuće na sredini i srušio se u rijeku Drinu. Iste godine, njemačka vojska ga je provisionalno obnovila (treća obnova) zbog izuzetne strateške važnosti vojnih transporta za južni front.
Po završetku rata, 1945. godine, na mostu su vršene generalne sanacije, tako da je od tada, tokom četvrte obnove, obnovljeni most u službi željezničkog saobraćaja besprekorno obavljao svoju funkciju sve do ukidanja 1978. godine. Ukidanje uske pruge Sarajevo – Užice/Priboj na Limu vršeno je etapno, a to je: Užice – Višegrad 1. marta 1974., a Višegrad – Sarajevo, odnosno Priboj n/L – Međeđa 28. maja 1978. godine. Dolazak poslednjeg putničkog voza iz Višegrada i Priboja n/L do stanice Sarajevo (Čengić Vila), predvođen dizel lokomotivom, dogodio se 1. avgusta 1978. godine, i taj datum se zvanično uzima kao dan ukidanja „Istocne pruge“ sa uskom kolosekom.
Planiranjem i budućom izgradnjom hidroelektrane Višegrad počinju poslednji dani u odbrojavanju života ovog željezničkog mosta, tada u službi kao drumskog mosta. Naime, početkom novembra 1989. godine, pred zvanično puštanje prvog agregata u pogon (26. novembra 1989.), uz jeke sirene odjekivale su eksplozije mina, tako da se brzo menjao reljef kanjona Drine i Lime. Metalna konstrukcija mosta, koja i dalje čvrsto stoji na svojim kulama, iz minute u minut polako ulazi u večni podvodni svet. Most koji je sedamdeset godina ponosno prebacivao putničke i teretne vozove u oba pravca, čvrsto povezujući ljude s jedne obale na drugu, stvarao trajna prijateljstva i ljubavi, doprinoseći ljudskoj želji za zajedničkim životom i druženjem, sada odlazi u mir vode Drine.
Iako potopljen, ostaje večni spomenik nekadašnjem vremenu u večnom zagrljaju bistre vode Drine.
„Od svega što čovek u životnom nagonu podiže i gradi, ništa nije u mojim očima bolje i vrednije od mostova“. Ivo Andrić, nobelovac.
Fotografije Mosta na Drini (Most na Limu) od njegovog nastanka, rušenja i obnavljanja, kao i slike u trenutku potapanja mosta, ostaju da svjedoče o prošlim vremenima i događajima, kao dragocene uspomene koje ne smijemo zaboraviti.
Srećko Ignjatović
